Hướng dẫn đọc và phân tích các chỉ số tài chính cơ bản trên báo cáo tài chính doanh nghiệp

Báo cáo tài chính là tài liệu quan trọng nhất phản ánh tình hình tài chính và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, nhiều người kể cả những người đang làm trong ngành kế toán thường chỉ biết cách lập báo cáo mà chưa thực sự biết cách đọc hiểu và phân tích ý nghĩa của các chỉ số trên đó. Đây là khoảng cách quan trọng cần được lấp đầy, vì kỹ năng phân tích báo cáo tài chính không chỉ cần thiết với nhà đầu tư hay ngân hàng mà còn là năng lực quan trọng của kế toán viên muốn đóng góp vào quá trình ra quyết định của doanh nghiệp, vượt ra khỏi vai trò lập và nộp báo cáo đơn thuần.

Bốn loại báo cáo tài chính và vai trò của từng loại

Trước khi đi vào từng chỉ số cụ thể, cần hiểu rõ bốn thành phần cấu thành một bộ báo cáo tài chính đầy đủ và vai trò riêng của từng loại.

Bảng cân đối kế toán phản ánh tình trạng tài sản và nguồn vốn của doanh nghiệp tại một thời điểm cụ thể, giống như một bức ảnh chụp về tài chính. Báo cáo kết quả kinh doanh phản ánh doanh thu, chi phí và lợi nhuận trong một khoảng thời gian, cho thấy doanh nghiệp đã kinh doanh hiệu quả như thế nào trong kỳ. Báo cáo lưu chuyển tiền tệ phản ánh dòng tiền thực tế vào và ra theo ba nhóm hoạt động là hoạt động kinh doanh, đầu tư và tài chính, cho thấy tiền thực sự đến từ đâu và đi đâu. Thuyết minh báo cáo tài chính giải thích chi tiết các khoản mục quan trọng, phương pháp kế toán được áp dụng và các thông tin bổ sung mà con số đơn thuần không truyền tải được. Điều quan trọng cần nhớ là bốn loại báo cáo này cần được đọc cùng nhau, vì chúng liên kết và bổ sung thông tin cho nhau. Một doanh nghiệp có lợi nhuận cao trên báo cáo kết quả kinh doanh nhưng dòng tiền từ hoạt động kinh doanh âm liên tục là tín hiệu cần điều tra thêm, và chỉ đọc một loại báo cáo sẽ không thấy được bức tranh đầy đủ.

Nhóm chỉ số thanh khoản

Nhóm chỉ số này trả lời một câu hỏi cốt lõi: doanh nghiệp có đủ khả năng chi trả các nghĩa vụ tài chính ngắn hạn khi đến hạn không? Đây là nhóm chỉ số quan trọng nhất để đánh giá rủi ro thanh khoản ngắn hạn.

Hệ số thanh toán hiện hành (Current Ratio)

Hệ số thanh toán hiện hành được tính bằng cách lấy tổng tài sản ngắn hạn chia cho tổng nợ ngắn hạn. Kết quả lớn hơn 1 cho thấy doanh nghiệp có đủ tài sản ngắn hạn để trang trải toàn bộ nợ ngắn hạn nếu cần. Thông thường, hệ số từ 1,5 đến 2 được xem là ở vùng an toàn với phần lớn ngành nghề, tuy nhiên ngưỡng này có thể khác nhau đáng kể tùy theo đặc thù ngành. Điều cần lưu ý là hệ số quá cao cũng không phải lúc nào cũng là dấu hiệu tốt, vì nó có thể cho thấy doanh nghiệp đang giữ quá nhiều hàng tồn kho hoặc tiền mặt nhàn rỗi thay vì tái đầu tư hiệu quả.

Hệ số thanh toán nhanh (Quick Ratio)

Hệ số thanh toán nhanh là phiên bản nghiêm ngặt hơn của Current Ratio, được tính bằng cách lấy tài sản ngắn hạn trừ đi hàng tồn kho và các tài sản kém thanh khoản khác, rồi chia cho nợ ngắn hạn. Lý do loại bỏ hàng tồn kho là vì đây là khoản tài sản cần thời gian để bán và chuyển thành tiền, trong khi các khoản nợ ngắn hạn có thể đến hạn bất cứ lúc nào. Quick Ratio phản ánh trung thực hơn khả năng thanh khoản tức thời của doanh nghiệp trong tình huống cấp bách và là chỉ số cần xem xét kỹ với các doanh nghiệp có tỷ trọng hàng tồn kho lớn như bán lẻ hay sản xuất.

Nhóm chỉ số sinh lời

Nhóm chỉ số sinh lời đánh giá mức độ hiệu quả trong việc tạo ra lợi nhuận từ doanh thu, tài sản và vốn chủ sở hữu. Đây là nhóm được nhà đầu tư và ban lãnh đạo quan tâm nhiều nhất khi đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh.

ROS – Tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu

ROS được tính bằng lợi nhuận sau thuế chia cho doanh thu thuần, nhân 100 để ra phần trăm. Chỉ số này cho biết trong mỗi 100 đồng doanh thu, doanh nghiệp giữ lại được bao nhiêu đồng lợi nhuận thực tế sau khi đã trừ toàn bộ chi phí và thuế. ROS thấp hơn mức trung bình ngành là tín hiệu cần kiểm tra xem chi phí nào đang tiêu thụ quá nhiều doanh thu, từ chi phí giá vốn đến chi phí bán hàng và quản lý.

ROA – Tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản

ROA được tính bằng lợi nhuận sau thuế chia cho bình quân tổng tài sản trong kỳ. Chỉ số này đo lường hiệu quả sử dụng toàn bộ tài sản mà doanh nghiệp đang nắm giữ để tạo ra lợi nhuận, không phân biệt tài sản đó được tài trợ bằng vốn chủ sở hữu hay vốn vay. ROA thấp so với ngành cho thấy doanh nghiệp đang sử dụng tài sản không hiệu quả, có thể do tài sản nhàn rỗi, máy móc công suất thấp hay hàng tồn kho ứ đọng.

ROE – Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu

ROE được tính bằng lợi nhuận sau thuế chia cho bình quân vốn chủ sở hữu trong kỳ. Đây là chỉ số quan trọng nhất với cổ đông và nhà đầu tư vì nó đo lường trực tiếp hiệu quả sinh lời trên đồng vốn của họ. Khi ROE cao hơn ROA đáng kể, điều đó thường cho thấy doanh nghiệp đang sử dụng đòn bẩy tài chính, tức là vay thêm vốn để khuếch đại lợi nhuận trên vốn chủ. Đây không hẳn là điều xấu nhưng cần xem xét thêm mức độ nợ để đánh giá rủi ro đi kèm.

Nhóm chỉ số hiệu quả hoạt động

Nhóm chỉ số này đánh giá doanh nghiệp đang sử dụng tài sản và quản lý vốn lưu động hiệu quả đến mức nào trong chu kỳ kinh doanh hàng ngày.

Vòng quay hàng tồn kho cho biết trong một kỳ, hàng tồn kho được luân chuyển bao nhiêu lần từ khi nhập kho đến khi bán ra. Vòng quay thấp cho thấy hàng đang bị ứ đọng, chiếm dụng vốn lưu động và có thể dẫn đến rủi ro hư hỏng hoặc lỗi thời. Vòng quay khoản phải thu cho biết bình quân bao nhiêu ngày doanh nghiệp thu hồi được tiền từ khách hàng sau khi bán hàng. Vòng quay thấp đồng nghĩa với chu kỳ thu tiền dài, vốn bị khách hàng chiếm dụng nhiều hơn. Vòng quay tổng tài sản cho biết mỗi đồng tài sản tạo ra bao nhiêu đồng doanh thu trong kỳ. Chỉ số này thấp hơn trung bình ngành thường là dấu hiệu để rà soát lại hiệu quả sử dụng tài sản tổng thể.

Nhóm chỉ số đòn bẩy tài chính

Nhóm chỉ số đòn bẩy tài chính phản ánh mức độ doanh nghiệp phụ thuộc vào vốn vay so với vốn chủ sở hữu để tài trợ cho hoạt động và tài sản của mình. Hai chỉ số phổ biến nhất là tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu và tỷ lệ nợ trên tổng tài sản.

Đòn bẩy tài chính có tính chất hai chiều. Khi doanh nghiệp kinh doanh tốt, sử dụng vốn vay giúp khuếch đại lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu vì phần lợi nhuận tạo ra từ vốn vay sau khi trả lãi vẫn thuộc về chủ sở hữu. Ngược lại, khi kinh doanh kém, gánh nặng lãi vay cố định làm khuếch đại tổn thất và có thể đẩy doanh nghiệp vào khó khăn thanh khoản. Không có mức nợ lý tưởng tuyệt đối áp dụng cho mọi doanh nghiệp vì nó phụ thuộc vào ngành nghề kinh doanh, mức độ ổn định của doanh thu và khả năng tạo ra dòng tiền. Doanh nghiệp có doanh thu ổn định và có thể dự báo được như điện, nước hay viễn thông thường chịu được tỷ lệ nợ cao hơn so với doanh nghiệp kinh doanh theo mùa vụ hay trong lĩnh vực biến động mạnh.

Nguyên tắc đọc chỉ số tài chính đúng cách

Nắm được công thức và ý nghĩa của từng chỉ số là bước đầu, nhưng đọc chỉ số đúng cách đòi hỏi thêm ba nguyên tắc quan trọng cần áp dụng đồng thời.

Thứ nhất, không bao giờ đọc chỉ số tại một thời điểm cô lập mà phải so sánh với các kỳ trước để nhận ra xu hướng. Một chỉ số ROE bằng 15% không nói lên nhiều nếu không biết kỳ trước là 20% hay 10%. Thứ hai, so sánh với trung bình ngành là bước bắt buộc vì mức tốt hay xấu phụ thuộc rất nhiều vào đặc thù từng lĩnh vực. Tỷ lệ nợ 70% có thể bình thường với ngành bất động sản nhưng là mức đáng lo ngại với ngành dịch vụ. Thứ ba, đọc các nhóm chỉ số kết hợp với nhau thay vì từng chỉ số riêng lẻ. ROE cao kết hợp với đòn bẩy tài chính cao và dòng tiền hoạt động âm là bức tranh rất khác với ROE cao đến từ hiệu quả kinh doanh thực sự. Chỉ khi đặt các nhóm chỉ số cạnh nhau mới có thể đánh giá được sức khỏe tài chính toàn diện của doanh nghiệp.

Kết luận

Đọc và phân tích báo cáo tài chính là kỹ năng chuyển hóa dữ liệu kế toán thành thông tin có giá trị thực sự cho quản trị doanh nghiệp. Người làm kế toán nắm vững kỹ năng này không chỉ hoàn thành nhiệm vụ lập báo cáo mà còn có thể đóng góp vào quá trình ra quyết định chiến lược của tổ chức, nâng cao đáng kể giá trị mà bộ phận kế toán mang lại.

Kỹ năng phân tích tài chính được xây dựng trên nền tảng kiến thức chuyên môn kế toán vững chắc, không thể tách rời nhau. Chương trình đào tạo Cử nhân Kế toán từ xa trực tuyến tại trường Đại học Intracom xây dựng khung chương trình kết hợp kiến thức chuyên môn và kỹ năng thực tiễn theo khung năng lực số, trong đó phân tích báo cáo tài chính là một trong những năng lực đầu ra được chú trọng. Với hình thức học online 100% linh hoạt và dịch vụ chăm sóc học tập chủ động đồng hành trong suốt quá trình, bạn có thể hoàn thành chương trình đúng tiến độ và nhận bằng Cử nhân được Bộ Giáo dục và Đào tạo công nhận, tạo nền tảng vững chắc để phát triển sự nghiệp theo hướng kế toán phân tích và tư vấn tài chính.

Liên hệ tư vấn cử nhân từ xa trực tuyến đại học Intracom:

Địa chỉ:

• Hồ Chí Minh: Tầng 1-2, Tòa QCoop Building, Số 150 Nguyễn Xí, Phường Bình Thạnh, TP Hồ Chí Minh
• Hà Nội: Tầng 2-3, Tòa 17T4, Hapulico Complex, Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Phường Thanh Xuân, TP Hà Nội

Website: https://intracom-onschool.edu.vn/

Hotline: 0934543996