Các phương pháp tính giá thành sản phẩm chuẩn trong kế toán sản xuất

Trong doanh nghiệp sản xuất, giá thành sản phẩm là một trong những chỉ tiêu quan trọng nhất mà bộ phận kế toán cần xác định chính xác. Đây không chỉ là con số phục vụ báo cáo kế toán cuối kỳ mà còn là cơ sở trực tiếp để doanh nghiệp định giá bán, đánh giá hiệu quả của từng dây chuyền sản xuất và đưa ra các quyết định quản trị chi phí có căn cứ.

Tính sai giá thành sẽ dẫn đến định giá sai, lãi lỗ phản ánh không đúng thực tế và các quyết định kinh doanh có thể đi lệch hướng so với thực trạng. Lựa chọn đúng phương pháp tính giá thành phù hợp với đặc thù quy trình sản xuất của từng doanh nghiệp là yêu cầu chuyên môn quan trọng mà kế toán viên làm trong lĩnh vực này cần nắm vững.

Giá thành sản phẩm là gì và tại sao quan trọng?

Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ chi phí sản xuất tính cho một khối lượng sản phẩm hoàn thành nhất định, bao gồm chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp và chi phí sản xuất chung phân bổ cho sản phẩm đó.

Trong thực tế quản trị, giá thành được phân thành ba loại phục vụ các mục đích khác nhau. Giá thành kế hoạch được xây dựng trước khi bắt đầu sản xuất dựa trên các định mức và kế hoạch đã xác lập, phục vụ mục tiêu kiểm soát và lập ngân sách. Giá thành định mức được xác định dựa trên các định mức chi phí kỹ thuật hiện hành tại một thời điểm cụ thể, dùng làm thước đo hiệu quả sản xuất. Giá thành thực tế được tính sau khi sản xuất hoàn thành, phản ánh toàn bộ chi phí thực tế đã phát sinh và là con số được ghi nhận vào sổ kế toán. Sự chênh lệch giữa giá thành thực tế và giá thành kế hoạch hoặc định mức chính là thước đo để đánh giá hiệu quả kiểm soát chi phí sản xuất trong kỳ.

Đối tượng tập hợp chi phí và đối tượng tính giá thành

Trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp tính giá thành nào, cần nắm rõ sự phân biệt giữa hai khái niệm nền tảng này vì chúng quyết định phương pháp nào sẽ được lựa chọn.

Đối tượng tập hợp chi phí là phạm vi mà chi phí sản xuất được thu thập và ghi nhận. Tùy theo cách tổ chức sản xuất, đây có thể là một phân xưởng, một giai đoạn chế biến, một đơn hàng cụ thể hay toàn bộ quy trình sản xuất. Đối tượng tính giá thành là đơn vị cuối cùng mà doanh nghiệp cần xác định giá thành, có thể là từng loại sản phẩm, nhóm sản phẩm, một đơn hàng hoàn thành hay một công trình bàn giao. Khi đối tượng tập hợp chi phí và đối tượng tính giá thành trùng nhau, có thể áp dụng phương pháp tính trực tiếp đơn giản. Khi chúng không trùng nhau, cần có bước phân bổ hoặc quy đổi trung gian để từ chi phí tập hợp theo phạm vi rộng hơn tính ra được giá thành cho từng đơn vị sản phẩm cụ thể.

Phương pháp giản đơn (phương pháp trực tiếp)

Đây là phương pháp đơn giản nhất và phù hợp với các doanh nghiệp có quy trình sản xuất giản đơn, một giai đoạn hoặc ít giai đoạn liên tiếp, sản xuất ít chủng loại sản phẩm với khối lượng lớn và có chu kỳ sản xuất ngắn. Các ngành điển hình áp dụng phương pháp này bao gồm khai thác than, khai thác khoáng sản, sản xuất điện và nước, hay sản xuất xi măng theo quy trình liên tục.

Công thức cơ bản xác định tổng giá thành thực tế bằng chi phí sản xuất dở dang đầu kỳ cộng với chi phí sản xuất phát sinh trong kỳ, trừ đi chi phí sản xuất dở dang cuối kỳ. Giá thành đơn vị sản phẩm bằng tổng giá thành chia cho số lượng sản phẩm hoàn thành trong kỳ. Ưu điểm của phương pháp này là đơn giản, dễ tính toán và phù hợp với đặc điểm sản xuất tập trung. Nhược điểm là chỉ ứng dụng được khi sản xuất đồng nhất, không phù hợp với doanh nghiệp có nhiều chủng loại sản phẩm hoặc quy trình phức tạp.

Phương pháp hệ số

Phương pháp này được áp dụng khi trong cùng một quy trình sản xuất, cùng một loại nguyên liệu đầu vào tạo ra nhiều loại sản phẩm chính khác nhau mà không thể tách riêng chi phí cho từng loại một cách trực tiếp. Ví dụ điển hình là sản xuất hóa chất tạo ra nhiều sản phẩm phụ phẩm, chăn nuôi gia súc tạo ra thịt và các sản phẩm phụ, hay chế biến dầu thô tạo ra nhiều loại sản phẩm dầu khác nhau.

Nguyên tắc áp dụng là chọn một sản phẩm làm chuẩn với hệ số bằng 1, sau đó xác định hệ số của các sản phẩm còn lại dựa trên tương quan về chất lượng, đặc tính kỹ thuật hoặc giá bán so với sản phẩm chuẩn. Toàn bộ sản lượng được quy đổi ra sản lượng của sản phẩm chuẩn bằng cách nhân số lượng từng loại với hệ số tương ứng. Tổng chi phí sản xuất sau đó được phân bổ cho từng loại sản phẩm theo tỷ lệ sản lượng quy đổi, từ đó tính ra giá thành đơn vị cho từng loại. Phương pháp này đảm bảo tính công bằng trong phân bổ chi phí khi các sản phẩm có giá trị và đặc tính khác nhau được tạo ra trong cùng một quy trình sản xuất.

Phương pháp tỷ lệ

Phương pháp tỷ lệ được áp dụng trong các doanh nghiệp sản xuất nhiều loại sản phẩm cùng loại nhưng khác nhau về quy cách, kích cỡ, chất lượng trên cùng một dây chuyền sản xuất, trong đó chi phí không thể tách riêng theo từng quy cách một cách trực tiếp và hợp lý. Ví dụ điển hình là may mặc sản xuất cùng một mẫu áo với nhiều size khác nhau, giày dép sản xuất nhiều số, hay thép cán với nhiều kích thước tiết diện khác nhau.

Nguyên tắc tính là xác định tỷ lệ chi phí thực tế so với chi phí kế hoạch hoặc định mức cho toàn bộ sản phẩm trong kỳ. Tỷ lệ này sau đó được nhân với chi phí kế hoạch hoặc định mức của từng quy cách sản phẩm để tính ra giá thành thực tế cho từng loại. Điều kiện tiên quyết để áp dụng phương pháp này là phải có giá thành kế hoạch hoặc định mức được xây dựng trước và đủ tin cậy làm cơ sở phân bổ.

Phương pháp phân bước

Phương pháp phân bước được áp dụng trong các doanh nghiệp có quy trình sản xuất liên tục qua nhiều giai đoạn chế biến kế tiếp nhau, trong đó kết quả của giai đoạn trước là đầu vào của giai đoạn sau. Điển hình là sản xuất sợi dệt vải, chế biến thực phẩm nhiều công đoạn, hay sản xuất giấy. Phương pháp này có hai biến thể tùy theo yêu cầu quản trị.

Phương pháp phân bước có tính giá thành nửa thành phẩm

Với biến thể này, giá thành được tính đầy đủ sau mỗi giai đoạn chế biến. Chi phí được tích lũy theo nguyên tắc kế thừa: giá thành nửa thành phẩm của giai đoạn trước được chuyển vào chi phí đầu vào của giai đoạn tiếp theo như một yếu tố chi phí riêng biệt, cộng với chi phí chế biến phát sinh trong giai đoạn đó để tính giá thành tích lũy đến cuối giai đoạn. Cách tính này phù hợp với doanh nghiệp cần theo dõi và kiểm soát giá thành từng giai đoạn riêng biệt, hoặc khi nửa thành phẩm được bán ra ngoài hoặc nhập kho để sử dụng không theo tuần tự cố định.

Phương pháp phân bước không tính giá thành nửa thành phẩm

Với biến thể này, chi phí được tập hợp riêng rẽ theo từng giai đoạn trong suốt kỳ sản xuất mà không tính giá thành trung gian. Đến cuối kỳ, giá thành sản phẩm hoàn chỉnh được tính bằng cách cộng phần chi phí của từng giai đoạn nằm trong sản phẩm hoàn thành cuối cùng. Biến thể này đơn giản hơn về mặt tính toán và phù hợp với các doanh nghiệp không có nhu cầu theo dõi giá thành trung gian sau mỗi giai đoạn.

Phương pháp đơn đặt hàng

Phương pháp đơn đặt hàng phù hợp với các doanh nghiệp sản xuất theo yêu cầu riêng của từng khách hàng, nơi mỗi đơn hàng có đặc thù riêng về thiết kế, vật liệu hoặc quy trình. Điển hình là đóng tàu, xây dựng, in ấn theo yêu cầu, gia công cơ khí chính xác hay may đo công nghiệp. Mỗi đơn hàng là một đối tượng tập hợp chi phí độc lập, được mở một thẻ theo dõi chi phí riêng từ khi bắt đầu sản xuất cho đến khi hoàn thành và bàn giao. Giá thành chỉ được tính khi đơn hàng hoàn tất, không tính theo kỳ như các phương pháp khác.

Ưu điểm lớn nhất của phương pháp này là khả năng kiểm soát chi phí và đánh giá lợi nhuận theo từng đơn hàng cụ thể, giúp doanh nghiệp biết chính xác đơn hàng nào có lãi và đơn hàng nào đang vượt chi phí dự toán. Nhược điểm là độ phức tạp cao khi phải quản lý song song nhiều đơn hàng cùng lúc với các trạng thái hoàn thành khác nhau.

Cách lựa chọn phương pháp phù hợp với đặc thù doanh nghiệp

Không có phương pháp tính giá thành nào là tốt nhất tuyệt đối. Lựa chọn phương pháp phù hợp phụ thuộc vào ba yếu tố quyết định cần xem xét đồng thời. Thứ nhất là đặc điểm quy trình công nghệ sản xuất: quy trình giản đơn hay phức tạp, một giai đoạn hay nhiều giai đoạn, liên tục hay theo đơn hàng. Thứ hai là số lượng và tính đồng nhất của sản phẩm: sản xuất một loại hay nhiều loại, các sản phẩm có đồng nhất về đặc tính kỹ thuật không. Thứ ba là yêu cầu quản trị chi phí: doanh nghiệp cần theo dõi chi phí ở mức độ chi tiết nào, cần kiểm soát từng giai đoạn hay chỉ cần kết quả cuối cùng. Xác định đúng ba yếu tố này sẽ giúp kế toán viên khoanh vùng được ngay phương pháp phù hợp mà không mất thời gian thử và điều chỉnh.

Kết luận

Tính giá thành sản phẩm là một trong những nghiệp vụ chuyên biệt và phức tạp nhất trong kế toán doanh nghiệp sản xuất. Lựa chọn đúng phương pháp, áp dụng nhất quán và đảm bảo dữ liệu chi phí đầu vào chính xác là ba điều kiện để giá thành sản phẩm phản ánh đúng thực tế và phát huy được vai trò quản trị của nó trong doanh nghiệp.

Để thành thạo nghiệp vụ kế toán sản xuất, đặc biệt là tính giá thành, người làm kế toán cần được đào tạo bài bản cả về lý thuyết lẫn ứng dụng thực tế. Chương trình đào tạo Cử nhân Kế toán từ xa trực tuyến tại trường Đại học Intracom xây dựng khung chương trình kết hợp kiến thức chuyên môn và kỹ năng ứng dụng thực tiễn theo khung năng lực số, giúp người học nắm vững các nghiệp vụ kế toán từ cơ bản đến chuyên sâu theo đúng lộ trình có hệ thống. Với hình thức học online 100% linh hoạt và bằng Cử nhân được Bộ Giáo dục và Đào tạo công nhận sau khi tốt nghiệp, đây là nền tảng để bạn tự tin đảm nhận công việc kế toán trong doanh nghiệp sản xuất ở bất kỳ quy mô nào.

Liên hệ tư vấn cử nhân từ xa trực tuyến đại học Intracom:

Địa chỉ:

• Hồ Chí Minh: Tầng 1-2, Tòa QCoop Building, Số 150 Nguyễn Xí, Phường Bình Thạnh, TP Hồ Chí Minh
• Hà Nội: Tầng 2-3, Tòa 17T4, Hapulico Complex, Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Phường Thanh Xuân, TP Hà Nội

Website: https://intracom-onschool.edu.vn/

Hotline: 0934543996